Wydziedziczenie to temat dosyć szczególny, który budzi wśród społeczeństwa wiele emocji i kontrowersji. W polskim prawie cywilnym wydziedziczenie polega na całkowitym pozbawieniu spadkobiercy lub spadkobierców prawa do spadku oraz ubiegania się o zachowek. W jaki sposób można kogoś skutecznie wydziedziczyć? Jakie są prawne przesłanki do podjęcia takiego działania? Czy istnieje możliwość podważenia wydziedziczenia? W artykule odpowiemy na wszystkie pytania.
Czym jest wydziedziczenie?
Wydziedziczenie jest formą całkowitego pozbawienia spadkobiercy prawa do zachowku po spadkodawcy. Zgodnie z zapisami art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może wydziedziczyć zstępnych (dzieci, wnuki i prawnuki), a także swojego małżonka oraz rodziców. Należy jednak podkreślić, iż w przypadku wydziedziczenia wyłącznie dziecka spadkodawcy, prawo do zachowku przechodzi na jego zstępnych.
W jakich przypadkach można kogoś wydziedziczyć?
Przyczyny wydziedziczenia zostały ściśle określone w przepisach Kodeksu cywilnego. W art. 1008 k.c. czytamy, że spadkodawca może pozbawić spadkobiercę zachowku jeżeli ten:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (m.in. prowadzenie nieodpowiedzialnego i przestępczego trybu życia, trwonienie rodzinnego majątku, odmawianie podjęcia zatrudnienia, wszczynanie awantur, nadużywanie alkoholu lub narkotyków),
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci (m.in. psychiczne i fizyczne znęcanie się nad spadkodawcą, stosowanie gróźb i szykan),
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (m.in. niezapewnienie opieki spadkodawcy podczas poważnej choroby, brak wsparcia materialnego, niewypełnienie obowiązku alimentacyjnego, zerwanie kontaktów rodzinnych, wrzucenie spadkodawcy z domu).
Jak dokonać wydziedziczenia?
Wydziedziczenia można dokonać tylko poprzez sporządzenie testamentu, w którym należy zawrzeć odpowiednie oświadczenie wraz ze wskazaniem przyczyny podjętej decyzji. Dokument może przybrać formę aktu notarialnego lub zostać sporządzony odręcznie przez spadkodawcę. W testamencie należy dokładnie określić osobę, która ma zostać wydziedziczona (z imienia i nazwiska oraz ze wskazaniem pokrewieństwa). Testament to jedyna dopuszczalna i skuteczna prawnie forma wydziedziczenia spadkobierców, co wynika z zapisów art. 1009 k.c.. Warto również wspomnieć, iż wydziedziczenie może stanowić jedyny składnik spisanego testamentu.
W sytuacji, gdy spadkodawca chce dokonać wydziedziczenia, jednak w przeszłości sporządził już inny testament, może zmienić zapisy istniejącego testamentu lub spisać nowy, odwołując w nim poprzednie ustalenia (w części lub całości).
Czy można podważyć wydziedziczenie?
Podważenie wydziedziczenia jest możliwe wyłącznie poprzez:
- podważenie samego testamentu — w sytuacji, gdy istnieją podejrzenia, że dokument został sporządzony pod wpływem błędu lub groźby, a także w stanie wyłączającym świadome lub swobodne wyrażenie takiej woli. Testament jest także nieważny, gdy zawiera braki formalnoprawne;
- udowodnienie, że przyczyny wydziedziczenia przedstawione w testamencie są nieprawdziwe (m.in. poprzez zeznania świadków, przedłożenie odpowiednich dokumentów);
- wskazanie, iż spadkodawca przebaczył spadkobiercy — zgodnie z art. 1010 k.c. „spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył” — w sytuacji więc gdy między spadkodawcą a spadkobiercą doszło do pojednania, lub osoby trzecie wiedzą o tym, że spadkodawca wybaczył wydziedziczonej osobie wszystkie przeszłe krzywdy, wtedy spadkodawca odzyskuje prawo do ubiegania się o zachowek.