Postępowanie karne w Polsce gwarantuje podejrzanemu i oskarżonemu szereg praw, których przestrzeganie jest fundamentem sprawiedliwego procesu. Prawa te obowiązują już od momentu zatrzymania, przez przesłuchanie i cały proces sądowy, aż po etap odwoławczy. Ich podstawy znajdują się w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP oraz w art. 6 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.). W niniejszym artykule omówimy najważniejsze z nich.
Postępowanie przygotowawcze – prawa podejrzanego
Każda osoba zatrzymana ma prawo do:
- informacji o przyczynach zatrzymania i przysługujących mu prawach (art. 244 §2 k.p.k.),
- kontaktu z adwokatem – wybranym samodzielnie lub przyznanym z urzędu oraz do rozmowy z nim na osobności (art. 245 §1 k.p.k.),
- złożenia zażalenia do sądu w celu zbadania zasadności, legalności i prawidłowości zatrzymania (art. 246 §1).
Podczas przesłuchania osoba podejrzana ma prawo do:
- składania wyjaśnień lub do odmowy składania wyjaśnień czy odpowiedni na pytania, bez podania przyczyny (art. 175 §1 k.p.k.),
- obecności obrońcy podczas przesłuchania,
- składania wniosków dowodowych na swoją korzyść (art. 315 §1 k.p.k.).
Postępowanie sądowe – prawa oskarżonego
Oskarżony, czyli osoba, przeciwko której skierowano akt oskarżenia do sądu, korzysta z pełni praw do obrony, takich jak:
- prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania (art. 42 ust 2 Konstytucji RP i art. 6 k.p.k.),
- prawo do zapoznania się z aktami sprawy (art. 156 §1 k.p.k.),
- prawo do składania wyjaśnień, odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania,
- prawo do swobodnego porozumiewania się z obrońcą bez jakichkolwiek środków kontroli i nadzoru stosowanych przez organy procesowe (art. 73 §1 k.p.k.),
- prawo do udziału w rozprawie, zadawania pytań świadkom, biegłym i innym uczestnikom postępowania (art. 374 §1 k.p.k.),
- prawo do składania wniosków dowodowych (m.in. przesłuchanie świadków i biegłych, przedstawianie dowodów rzeczowych lub przeprowadzenie czynności procesowych mogących wpłynąć na wynik sprawy).
Zgodnie z art. 74 §1 k.p.k. oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Oznacza to, że ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu, a oskarżony nie musi sam udowadniać, że nie popełnił zarzucanego mu czynu.
Prawa oskarżonego w postępowaniu odwoławczym
W sytuacji, gdy oskarżony nie zgadza się z wyrokiem sądu pierwszej instancji, może skorzystać z przysługujących mu środków odwoławczych, takich jak apelacja oraz skarga kasacyjna. Apelacja jest zwyczajnym środkiem odwoławczym, który przysługuje od wyroku sądu pierwszej instancji (art. 444 §1 k.p.k.). Pozwala na ponowne rozpatrzenie sprawy przez sąd apelacyjny (sąd drugiej instancji). Z kolei kasacja jest nadzwyczajnym środkiem odwoławczym przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji (art. 519 k.p.k.). Jej celem jest zaskarżenie orzeczenia sądu ze względu na naruszenie prawa materialnego lub procesowego.
Podsumowanie
Prawo do obrony jest najważniejszym prawem w postępowaniu karnym, przysługującym od zatrzymania, przez proces, aż po postępowanie odwoławcze. Obejmuje prawo do korzystania z pomocy obrońcy, prawo do informacji o zarzutach, prawo do składania lub odmowy wyjaśnień, prawo do zgłaszania wniosków dowodowych oraz prawo do zaskarżania czynności procesowych. Znajomość swoich praw to pierwszy krok do skutecznej obrony.